Κυριακή, 28 Ιουλίου 2013

Τι είναι σχολική βία / εκφοβισμός;

Η Σχολική βία και ο εκφοβισμός αποτελούν κοινές μορφές της σχολικής επιθετικότητας. Ο αντίστοιχος διεθνής όρος είναι bullying. Πρόκειται για εμπρόθετη αρνητική πράξη, που προκαλεί βλάβη ή ενόχληση, είναι επαναλαμβανόμενη, και διακρίνεται από ανισορροπία δύναμης, με την οποία ένα άτομο πιο δυνατό ή μια ομάδα επιτίθεται σε ένα λιγότερο δυνατό άτομο (Olweus 1993,1996, Nansel και συν. 2001).
Ο εκφοβισμός  και η σχολική βία είναι μορφές επιθετικότητας που ξετυλίγονται μέσα σε μια σχέση. Το άτομο που εκφοβίζει ασκεί την επιθετικότητα και επιδιώκει μέσω του έλεγχου του παιδιού που δέχεται την επιθετικότητα, να διατηρήσει μια θέση δύναμης πάνω του. Δεδομένου ότι οι πράξεις αυτές συνεχίζονται με διάρκεια στο χρόνο, η δυναμική και η ανισότητα δύναμης στη σχέση γίνονται ισχυρότερες.
Μερικές φορές βίαιες και εκφοβιστικές πράξεις διενεργούνται από μια ομάδα μαθητών που εκμεταλλεύονται ή που απομονώνουν έναν μαθητή  και κερδίζουν την πίστη των παρισταμένων  οι οποίοι σιωπούν. Συνήθως αυτοί οι οποίοι παρενοχλούν, αρχικά πειράζουν το στόχο τους και έπειτα κινούνται εναντίον του με άμεση σωματική επίθεση. Οι στόχοι της βίας και του εκφοβισμού στο σχολείο είναι συχνά μαθητές που θεωρούνται παράξενοι ή διαφορετικοί από τους δράστες και τους αντιμετωπίζουν με σκληρότητα.

Που εκδηλώνεται;

Στα σχολεία, ο εκφοβισμός  και η σχολική βία εμφανίζεται σε όλες τις περιοχές του σχολείου. Μπορεί να εμφανιστεί σχεδόν σε οποιοδήποτε μέρος σε ή γύρω από το σχολικό κτήριο, αν και συχνότερα εμφανίζεται στους διαδρόμους, στο μπάνιο, στα σχολικά λεωφορεία, στις στάσεις των σχολικών λεωφορείων, σε χώρους που πραγματοποιείται η εργασία μιας ομάδας ή/και μετά από τις σχολικές δραστηριότητες. 
Ποιοι είναι οι Τύποι και ποιες οι Μορφές της  Σχολικής Βίας και του Εκφοβισμού;

Στη σχολική βία και στον εκφοβισμό διακρίνουμε τρεις βασικούς τύπους κακοποίησης: τη  συναισθηματική, λεκτική και σωματική, σεξουαλική, ηλεκτρονική  που εκδηλώνεται άμεσα ή  έμμεσα:
Άμεσες μορφές είναι: η σωματική βία (χτύπημα, σπρώξιμο,  κλοτσιές, τράβηγμα μαλλιών) η λεκτική βία (απειλές, εκβιασμοί, χλευασμοί, πειράγματα, παρατσούκλια, εθνικιστικά σχόλια), η σεξουαλική παρενόχληση, η ηλεκτρονική κακοποίηση. Έμμεσες μορφές είναι: η ψυχολογική, η κοινωνική (μέσω κοινωνικού αποκλεισμού, περιθωριοποίηση) ή μέσω τρίτου προσώπου.
Όλες οι παραπάνω μορφές περιλαμβάνουν τις λεπτές μεθόδους εξαναγκασμού και του εκφοβισμού, τη "δυσαναλογία της δύναμης" η οποία μπορεί να είναι κοινωνική ή/και φυσική-σωματική δύναμη. Γίνεται καταχρηστική επεξεργασία, της δύναμης από το δράστη με δυσμενείς επιπτώσεις στους μαθητές που δέχονται αυτές τις συμπεριφορές.

Ποιους αφορά – Ποιοι είναι οι εμπλεκόμενοι;

Οι εμπλεκόμενοι στα περιστατικά της σχολικής βίας και του εκφοβισμού είναι ο μαθητής που επιτίθεται, ο μαθητής που δέχεται την επίθεση και οι μαθητές που παρίστανται και παρακολουθούν το συμβάν.

Ποια είναι η Διαφορά ανάμεσα στα δυο φύλα;

Τα αγόρια είναι χαρακτηριστικό πως χρησιμοποιούν κυρίως τις άμεσες μορφές βίας και εκφοβισμού, ενώ τα κορίτσια είναι ικανότερα να χρησιμοποιήσουν τις λεπτότερες, έμμεσες στρατηγικές.

Τί είναι και τί δεν είναι συμπεριφορά σχολικής βίας και εκφοβισμού;

Τα βασικά κριτήρια  που  χαρακτηρίζουν τις συμπεριφορές της «Σχολικής Βίας και Εκφοβισμού» είναι: 
Ø  άνιση δύναμη: υπάρχει άνιση σωματική, κοινωνική ή ψυχολογική δύναμη ανάμεσα στα εμπλεκόμενα ανάμεσαάτομα (ή τουλάχιστον έτσι φαίνεται εκείνος ο τρόπος στους ανθρώπους που συμμετέχουν).
Ø  εμπρόθετη ενέργεια (άμεση η έμμεση): υπάρχει πρόθεση να προκληθεί σωματική ή ψυχολογική βλάβη.
Ø  επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά: οι εμπρόθετες επιβλαβείς με με ενέργειες είναι επαναλαμβανόμενες, γεγονός που δυσκολεύει ολοένα το πρόσωπο που βλάπτεται, να δραπετεύσει.
      Το πείραγμα ανάμεσα σε φίλους, τα καλοπροαίρετα σχόλια που δεν υπερβαίνουν τα ανεκτά όρια, η περιστασιακή σκληρή συμπεριφορά ή ακόμα και η πάλη παιχνιδιού δεν θεωρούνται συμπεριφορές της «Σχολικής Βίας και Εκφοβισμού» καθώς οι δυο μαθητές συμμετέχουν με προθυμία

Ποια είναι η έκταση της σχολικής βίας και του εκφοβισμού;

Η έκταση του ποικίλει ανάλογα από τις ερευνητικές μεθόδους, τη συχνότητα που μετράται, το πολιτισμικό πλαίσιο, από την εφαρμογή ή όχι προγραμμάτων πρόληψης. Σε δημοτικά σχολεία της Αθήνας οι μαθητές που έχουν υποστεί κάποια μορφή σχολικής επιθετικότητας ανέρχεται στο 22,5% και οι μαθητές που την έχουν ασκήσει σε 10,1% (Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Δάφνη).Σε έρευνα εφήβων στην Ελλάδα η εμπλοκή όλων των συχνοτήτων ανέρχεται στο 27,85%, σε εβδομαδιαία συχνότητα η θυματοποίηση ανέρχεται σε 1,4% και οι μαθητές που διενεργούν πράξεις βίας στο 2,4% (Σκαπινάκης και συν. 2006).  Οι μελέτες έχουν καθορίσει ότι περίπου 15% των σπουδαστών είναι είτε θύματα είτε θύτες τέτοιων συμπεριφορών (Olweus, 1993). Η άμεση σχολική βία κι εκφοβισμός φαίνεται να αυξάνεται στα δημοτικά σχολεία, οξύνεται στις μικρότερες τάξεις της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και μειώνεται κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών γυμνασίου και λυκείου. Αν και η άμεση σωματική βία και εκφοβισμός φαίνεται να μειώνεται με την ηλικία, η λεκτική βία εμφανίζεται να παραμένει σταθερή. Το σχολικό μέγεθος, η φυλετική σύνθεση, και το σχολείο (αγροτικό, προαστιακό, ή αστικό) δεν φαίνονται να συμβάλλουν στους παράγοντες πρόβλεψης του φαινομένου. Τέλος, τα αγόρια είναι πιθανότερο από τα κορίτσια να συμμετέχουν σε τέτοιου είδους  συμπεριφορές είτε ως  δράστες είτε ως  αποδέκτες τέτοιων συμπεριφορών.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτών που ασκούν βία και εκφοβισμό;

Οι μαθητές που συμμετέχουν στις συμπεριφορές βίας και εκφοβισμού φαίνονται να έχουν μια ανάγκη να αισθανθούν ισχυροί και τους αρέσει να ασκούν έλεγχο. Εμφανίζονται να αντλούν ικανοποίηση από την επιβολή του τραυματισμού και του βασανισμού των άλλων. Φαίνονται να έχουν λίγο ενσυναίσθημα για τα θύματά τους και υπερασπίζουν συχνά τις ενέργειές τους με το ρητό ότι "τα θύματά τους προκάλεσαν με κάποιο τρόπο". Οι μελέτες δείχνουν πως οι θύτες συχνά προέρχονται από οικογένειες στις οποίες η φυσική τιμωρία χρησιμοποιείται, τα παιδιά διδάσκονται να χτυπήσουν για να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα. Συχνά η γονικές συμμετοχή και η ζεστασιά λείπουν. Οι σπουδαστές που επιδεικνύουν συμπεριφορές βίας και εκφοβισμού τακτικά είναι γενικά προκλητικοί ή αντιδραστικοί προς τους ενηλίκους, αντικοινωνικοί, και είναι ικανοί να παραβούν τους σχολικούς κανόνες. Εμφανίζονται να έχουν λίγη ανησυχία και ισχυρό αυτοσεβασμό. Υπάρχουν λίγα στοιχεία που δείχνουν πως επιτίθενται σε άλλους επειδή αισθάνονται άσχημα με τον εαυτό τους.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των μαθητών που στοχοθετούνται στη βία και στον εκφοβισμό;

Οι μαθητές που είναι αποδέκτες βίας και εκφοβισμό είναι χαρακτηριστικά ανήσυχοι, επισφαλείς, προσεκτικοί και πάσχουν από το χαμηλό αυτοσεβασμό, σπάνια υπερασπίζονται ή εκδικούνται, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους μαθητές που τους κακοποιούν. Μπορούν να στερούνται κοινωνικές δεξιότητες και φίλους και έτσι είναι συχνά κοινωνικά απομονωμένοι. Τα θύματα τείνουν να είναι κοντά στους γονείς τους και μπορούν να έχουν τους γονείς που μπορούν να περιγραφούν ως υπερπροστατευτικοί. Το σημαντικότερο φυσικό χαρακτηριστικό των θυμάτων είναι ότι τείνουν να είναι πιο αδύνατα από τους δράστες (Batsche και Knoff, 1994 Olweus, 1993).

Ποιες είναι οι συνέπειες της σχολικής βίας και του εκφοβισμού;

Ένας ισχυρός συσχετισμός εμφανίζεται να υπάρχει μεταξύ των δραστών της σχολικής βίας - του εκφοβισμού και των νομικών ή εγκληματικών προβλημάτων ως ενηλίκου. Ο Χρόνιος δράστης φαίνεται να συνεχίζει τις συμπεριφορές του στην ενηλικίωση, επηρεάζοντας αρνητικά τη δυνατότητά του να αναπτύξει και να διατηρήσει  θετικές σχέσεις. 
Οι αποδέκτες της βίαιης και εκφοβιστικής συμπεριφοράς συχνά φοβούνται το σχολείο και τον θεωρούν ένα επισφαλή και δυστυχισμένο χώρο. Τουλάχιστον επτά τοις εκατό των θυμάτων στην Αμερική απουσιάζουν μία φορά το μήνα λόγω της σχολική βίας και του εκφοβισμού. Η σχολική βία και ο εκφοβισμός τείνουν να αυξάνουν την απομόνωση μερικών μαθητών, επειδή οι συνομήλικοι τους δεν θέλουν να χάσουν την κοινωνική θέση ή επειδή οι συνομήλικοι τους δεν θέλουν να θυματοποιηθούν οι ίδιοι. Οι αποδέκτες βίαιων συμπεριφορών συχνά οδηγούνται στην κατάθλιψη και στη χαμηλή αυτοεκτίμηση, τα οποία  μπορούν να συνεχιστούν κατά την ενήλικη ζωή του (Olweus, 1993 Batsche και Knoff, 1994).
Έρευνα στην Ελλάδα έδειξε πως κάποιες φορές οι έφηβοι οι οποίοι συχνά υφίστανται σχολική βία και εκφοβισμό σκέφτονται να αυτοκτονήσουν (Σκαπινάκης και συν. 2011). Επίσης διεθνείς έρευνες έδειξαν πως υπάρχει ισχυρή σύνδεση ανάμεσα στη σχολική βία / εκφοβισμό με τη αυτοκτονία (bullycide).  

Εάν ένας μαθητής δέχεται σχολική βία ή εκφοβισμό, μπορείτε να προτείνετε:

     "Προσπάθησε να μείνει ήρεμος και να μη δείχνεις την ταραχή σου"
     "Προσπάθησε να αποκριθείς από το πρόσωπο που σου επιτίθεται χωρίς θυμό. Ο θυμός μπορεί να καταστήσει τα πράγματα χειρότερα."
      "Κοίταξε τον πρόσωπο με πρόσωπο» και πες του ότι δεν σου αρέσει αυτό που κάνει." 
    "Μόλις μπορείς, να στραφείς σε έναν ενήλικο εμπιστεύσου του ότι συνέβη. Να θυμάσαι ότι είναι δικαίωμά σου να είσαι ασφαλής."
      "Η παραμονή σου κοντά σε συμμαθητές μπορεί να λειτουργήσει βοηθητικά, υποστηρικτικά σε σένα και να απομακρύνει αυτούς που σε παρενοχλούν" 
      "Παρέμεινε μακριά από τους χώρους που ξέρεις ότι συμβαίνουν ενοχλητικές πράξεις ." 
      "Εάν αυτές οι συμπεριφορές συνεχίζονται, μείνε μακριά, συνδέσου με άλλους συμμαθητές ή ρωτήστε κάποιον άλλον για  βοήθεια."
Εάν ένας μαθητής βλέπει κάποιον συμμαθητή του να δέχεται επιθετική συμπεριφορά ή εκφοβισμό, μπορείτε να προτείνετε:

     "Μίλησε και βοήθησε το μαθητή που βλάπτεται. Κανένας δεν αξίζει να παρενοχλείται και να εκφοβίζεται . Μπορείς επίσης  να βοηθήσεις λέγοντας στο μαθητή που παρενοχλεί να σταματήσει."
      "Ανακούφισε το μαθητή που πλήττεται λέγοντας του πως ότι συνέβη δεν ήταν δίκαιο και δεν του άξιζε" 
      "Εάν δεν μπορείς να κάνεις τα προηγούμενα, ή εάν φοβάσαι να πεις ή να κάνεις κάτι από μόνος σου, ζήτησε τη βοήθεια ενός ενήλικα να τον εμπιστευτείς για να παρέμβει." 
      "Βοήθησε τον μαθητή που είναι απομονωμένος χωρίς φίλους. Προσκάλεσε τον να συμμετέχει στις σχολικές δραστηριότητές σας. Αυτό θα μειώσει το αρνητικό του συναίσθημα."

Οι Παρατηρητές 

Συχνά οι πράξεις της σχολικής βίας και του εκφοβισμού πραγματοποιούνται παρουσία μιας μεγάλης ομάδας μαθητών, τους παριστάμενους - παρατηρητές. Σε πολλές περιπτώσεις, οι παρατηρητές δίνουν την παραίσθηση ότι ο δράστης έχει την υποστήριξη της παρούσας πλειοψηφίας, στους οποίους ο δράστης ενσταλάζει το φόβο του να «μιλήσου προς τα έξω». Οι παριστάμενοι στις δραστηριότητες σχολικής βίας και εκφοβισμού είναι συχνά ανίκανοι να αναγνωρίσουν το αληθινό κόστος αυτών των πράξεων και  τις αποσιωπούν. Επίσης έχουν μειωμένη ενσυναίσθηση απέναντι στους μαθητές που θίγονται, αλλά σε έναν μικρότερο βαθμό απ' ότι ο δράστης.

Παρά το ότι πολλοί από τους παραστάμενους μαθητές δεν συμφωνούν με τις πρακτικές της βίας και του εκφοβισμού, πολύ λίγοι είναι αυτοί που θα επέμβουν να υπερασπίσουν το θύμα. Οι παριστάμενοι συνήθως τείνουν να κλίνουν προς τους δράστες. Στο 85% των γεγονότων βίας και εκφοβισμού, οι παριστάμενοι συμμετέχουν στο πείραγμα του θύματος ή δεσμεύονται με κάποιον τρόπο με το δράστη. Εντούτοις, στα περισσότερα γεγονότα φοβέρας, συνήθως οι παριστάμενοι δεν κάνουν τίποτα. Εάν όμως οι δράστες δε συναντούν καμία παρεμπόδιση από τους ανθρώπους γύρω τους, τότε είναι σαν να τους δίνουν την άδεια να συνεχίσουν. Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους οι παριστάμενοι επιλέγουν να μην επέμβουν. Ανησυχούν ότι θα χειροτερέψουν την κατάσταση ή ότι θα διακινδυνεύσουν να γίνουν το επόμενο θύμα. Ο φόβος των παρισταμένων, είναι  το πιο μεγάλο εμπόδιο στην επιτυχία των στρατηγικών παρέμβασης και πρόληψης. 

Γκάτσα Τατιανή - Συντονίστρια του Παρατηρητηρίου 
                            Πρόληψης Σχολ. Βίας και Εκφοβισμού